Experts slaan alarm over telefoonverslaafde jeugd: “Het is de hedendaagse heroïne”

Depressies, onzekerheid, en vastlopen op school. Een steeds grotere groep jongeren kampt met problemen. Experts slaan alarm over de rol van smartphones in de jeugdproblematiek. “De telefoons zijn extreem verslavend”, legt psycholoog Hans Ploos van Amstel uit. “Het is de hedendaagse heroïne.” 

Mede daardoor verzuipen jongeren stress. Ze raken in de knoop op school en met werk. “Dat is simpel te verklaren, vertelt Ploos van Amstel. “Als je huiswerk moet maken of moet studeren hebben je hersenen een aanlooptijd nodig. Je hebt zo’n 20 minuten opstart tijd nodig om volledig goed te kunnen functioneren. Zowel bij social media als bij games of Netflix is dit heel anders. Daar zit je meteen midden in een andere wereld. Een omgeving vol positieve prikkels waar dopamine bij vrij komt. Studeren vergt veel concentratie vergeleken met de voldoening die het geeft. De voldoening komt namelijk veel later. Pas als de cijfers enkele weken later bekend worden weet je waarvoor je het gedaan hebt. Social media, Netflix en games geven direct voldoening. En dan ook nog eens onbeperkt.”

Zit jij ook vast aan je telefoon?

Daarnaast kan één nieuw berichtje al fataal zijn voor je concentratie, Ploos van Amstel. “Die aanlooptijd van 20 minuten is erg belangrijk. Pas dan functioneren je hersenen optimaal. Maar als je dan tijdens het studeren één appje krijgt, kun je er al weer helemaal uit zijn”, aldus de psycholoog. “Je moet dan weer vanaf nul opstarten en aan het werk raken. Je hersenen zijn meteen weer gefixeerd door de leuke plaatjes en berichtjes, en niet meer op het werk. Het is voor jongeren vergelijkbaar met de zwerm demonen uit de Harry Potter-films. Het lijkt alsof ze boven je hersenen zweven en ze leeg trekken. Ook zonder te trillen blijft de telefoon lonken. Vooral op momenten van verveling zoeken je hersenen afleiding, en het weet die te vinden in de telefoon. Op den duur raken je hersenen zelfs helemaal gewend dat het geen moeite meer hoeft te doen voor prikkels. Dan wordt het gevaarlijk.”

De verslaving aan sociale media valt vooral toe te wijzen aan de makers van de apps. Zij verdienen meer geld als de gebruikers veel tijd doorbrengen in de app. Dit stuwt de reclame-inkomsten en vergroot de kans dat je gebruik maakt van de mogelijke betaalde diensten. Daarom ontwikkelen bedrijven zoals Facebook software om de gebruikers verslaafd te maken. Om mensen verslaafd te maken moet de producent ervoor zorgen dat er dopamine vrij komt bij het gebruik. Dopamine, ook wel het ‘gelukshormoon’, is een stofje in de hersenen. Het komt onder meer vrij bij sport, eten en seks. App-ontwikkelaars kunnen jou op verschillende manieren voeden met dopamine. 

Zo hechten mensen veel waarde aan de aandacht die apps creëren. Een specifiek voorbeeld zijn de blauwe vinkjes van Whatsapp. Dit geeft mensen het gevoel dat ze gezien worden. Daarnaast komt dopamine vrij door de continue stroom van content die de apps kennen. De producten weten de applicaties zo te bouwen dat er nooit een einde komt aan de stroom van informatie en content. Ten derde werken de meeste apps met een badge app icon. Dit is het rode bolletje wat verschijnt bij een app als je een er iets nieuws te zien is. De meeste mensen zullen de app snel aan klikken, omdat daarna het rode bolletje verdwijnt. Dit geeft een opgeruimd gevoel en maakt dopamine vrij.

Vooral jongeren zijn verslavingsgevoelig als het om de telefoon en social media gaat. In een CBS-onderzoek noemt 29% van de jongeren zich verslaafd aan sociale media. Een stijging van 10% ten opzichte van eenzelfde onderzoek uit 2015. Uit onderzoek van het CBS onder jongvolwassen blijkt 29% dagelijks drie uur te spenderen aan sociale media. 9% van de jongeren zegt zelfs 5 tot 10 uur per dag hieraan te besteden. Dit getal lag in 2015 nog op 4%. “Ik vergelijk Facebook met de tabaksindustrie”, zegt beursanalist Corné van Zeijl tegen de NOS. “Ze leveren een verslavend product. Voor Facebook is dat mooi. Mensen kunnen niet zonder. Ze willen hun sociale netwerk niet opgeven. Bovendien is Facebook verbonden aan allerlei andere toepassingen, zoals de inlog voor Spotify.”

Het is dan ook opmerkelijk dat scholen nauwelijks iets doen aan voorlichting op dit onderwerp, vindt Doesjka Lammers. “Ik merk niet dat scholen hier mee bezig zijn”, aldus de onderwijsdeskundige. “Terwijl het er wel bij hoort.”

De gevolgen van de Social Media stress zijn onduidelijk. Een verslaving aan sociale media is geen erkende verslaving. Wel bekend is de hogere zorgvraag onder jongeren. Jonge mensen bezoeken vaker geestelijke gezondheidszorg en slikken steeds meer psychofarmaca. Onder jongeren tussen de vijftien en negentien jaar is het gebruik van antidepressiva met 11% gestegen ten opzichte van 2014, meldt Stichting Farmaceutische Kengetallen.

Antidepressiva is geen onlogisch gevolg van de social media stress. Jongeren hebben beter dan ooit in beeld wat leeftijdsgenoten meemaken en doen. Alle hoogtepunten worden gedeeld via platforms als Snapchat en Instagram. De levens van de jongeren lijken nagenoeg perfect. “Je moet als jongere tegenwoordig voortdurend excelleren,” zegt ook Paul Verhaeghe, hoogleraar klinische psychologie en psychoanalytica aan de Universiteit Gent tegen HP De Tijd. “Jonge mensen moeten voldoen aan hogere verwachtingen dan vroeger. De mens is niet meer maakbaar, maar de mens moet het maken. En alles wordt vertaald in vrijemarkttermen. Het succes moet vooral professioneel en financieel zichtbaar zijn. En er is voortdurend competitie. Men kijkt altijd of het buurjongetje het niet beter doet. Daar worden we niet alleen moe van maar ook depressief. Want je kunt het nooit halen.”

Ook techjournalist Patrick Smeets is bezorgd. “Het lijkt me volstrekt duidelijk dat een groot gedeelte van de mensheid inmiddels telefoonverslaafd is”, zegt hij. “Telefoonverslaving heeft als enige angel in het verhaal dat we die dingen ook zo vaak nodig hebben in het dagelijkse leven dat het lastiger is om te zien wanneer het te ver gaat.” 

Gelukkig zijn er al meerdere oplossingen in aantocht. Opvallend is dat en Google een van de grootste initiatiefnemers is om telefoonverslaving tegen te gaan. Het technologiebedrijf achter ondermeer telefoonsoftware Android werkt aan software die je telefoongebruik moet verminderen. Het lijkt alsof Google daarmee zijn verantwoordelijkheid neemt. Mensen met een Android-telefoon (denk aan Samsung, Huawei en sinds kort Nokia) kunnen per app een tijdslimiet instellen. 

Daarmee richt Google zich op het vergroten van het bewustzijn. Ook Apple werkt hieraan. De iPhone-fabrikant heeft in haar nieuwe software een optie ingebouwd die dagelijks meet hoeveel minuten de gebruiker doorbrengt in elke app. In beide systemen kun je ook een aantal minuten instellen wat je maximaal in de app zou willen doorbrengen. In Android gaan de apps daadwerkelijk ‘op slot’ als het maximum bereikt is. 

Een ander signaal komt uit de fysieke wereld. Steeds meer koffiebars en café kiezen ervoor om beeldschermvrije zones te worden. Ze halen hun stopcontacten en wifi routers weg om zo de gezelligheid terug te brengen. Een trend die haaks staat op enkele jaren geleden. Toen plakte de gemiddelde horeca-uitbater zijn pui nog vol met Free Wifi!-stickers.

Een voorbeeld is Lewis Book Café in Utrecht. Laptops zijn daar sinds februari verboden. “Contact tussen gasten en het personeel was er nauwelijks”, vertelt eigenaar Elianne Alblas tegenover het AD. “Iedereen zat alleen maar naar zijn laptop te staren. Gasten die wel voor de gezelligheid kwamen, hadden het gevoel dat ze niet mochten praten. Het liep gewoon de spuigaten uit.” Telefoons durft Alblas niet te verbieden, al houdt ze zich niet altijd stil. “Als mensen er uren op zitten, zeggen we er wat van”, aldus de horecaondernemer. “Voor nu vinden we dat de boodschap duidelijk genoeg is, maar wie weet of we daar in de toekomst nog wat mee gaan doen.”

Op de christelijke Hogeschool Windesheim is ook een initiatief tegen het veelvuldig smartphone gebruik. Martin Jans van het studentenpastoraat maakte blokjes van plastic met het formaat en gewicht van een gemiddelde smartphone. 

“Zo heb je toch iets in je broekzak”, legt Jans uit. “Het laat leerlingen beseffen hoe vaak ze naar het ding grijpen terwijl hij helemaal niet trilt of piept. Ik wil de jeugd na laten denken over de relatie tot hun telefoon. Het is mijn ervaring dat er veel ontwikkeling is als je de telefoon even weg neemt. Zo creëert het onder andere een creatieve prikkel (zie audio).

 

Ook ontstaan er ook op microniveau initiatieven. “Ik zie het bewustzijn over dit onderwerp onder de jongeren wel groeien”, vertelt ook HBO-docent en studentbegeleider Hanneke Versteeg. “Een grappig initiatief hoorde ik onlangs van mijn dochter. Als zij op een terras gaat zitten met vriendinnen leggen ze de telefoons allemaal in het midden van de tafel, op een stapel. Wie is als eerste de telefoon pakt, betaalt de hele rekening. Dat motiveert die meiden wel om ‘ouderwets’ te kletsen.”